چکیده :
تاریخ طنز را شاید بتوان با تاریخ وجود انسان همزمان دانست.در مشاهده ی رفتارروزمره ی خود در می یابیم که طنز بخش مهمی از مکالمات روزمره زندگی ما را به خود مشغول کرده است . به همین دلیل است که مطالعه ی طنز توجه و علاقه ی محققان را قرن ها است که به خود جلب کرده است.درسال های اخیر مطالعه ی طنز جایگاه مهمی را در زبانشناسی به خود اختصاص داده است . روش تحقیق پژوهش حاضر از نوع تحلیلی – توصیفی است .در این پژوهش یکصد جک فارسی مورد بررسی قرار گرفت .قسمت عمده ی این یکصد جک از سایت های اینترنتی مخصوص جک گرفته شد. بدین ترتیب که پس از مطالعه و بررسی تمام جک های موجود در این سایت ها، آن دسته که در آنها رعایت ادب نشده بود و هم آنهایی که امکان ارائه ی آنها به دلایل مختلف سیاسی ، فرهنگی و اجتماعی در این پژوهش وجود نداشت ،حذف شدند . در مرحله ی بعد ، جک های که بار طنزآمیز کمی داشتند نیز حذف شدند و از بین جک های باقیمانده آن دسته ای که قومیتی را مورد تمسخر قرارمی دادند ، اسم آن قومیت حذف شد و به جای آن از واژگانی چون “طرف ” استفاده شد. سپس این یکصد جک از منظر نظریه ی عمومی طنز کلامی مورد مطالعه قرارگرفت. نظریه ی عمومی طنز کلامی در سال 1991 توسط راسکین و آتاردو مطرح شده است . بر طبق این نظریه در هر جک شش متغیر وجود دارند که موجب تمایز جک ها از یکدیگر می شوند . این متغیرها عبارتند از : تقابل انگاره ، مکانیسم منطقی ، موقعیت ، هدف ، شیوه ی روایت و زبان . تمرکز اصلی این پژوهش در پاسخ دادن به این پرسش ها بود که “آیا تمام جک های فارسی را می توان با استفاده نظریه ی عمومی طنز کلامی تحلیل نمود؟” و همچنین ” کدامیک از انواع این شش متغیر در جک های فارسی بیشتر به کاررفته اند؟” نتایج این تحقیق با استفاده از آمار توصیفی نشان داد که عملکرد نظریه ی عمومی طنز کلامی برای بررسی جک های فارسی کاملا مفید و کارآمد بود و همچنین از میان انواع تقابل انگاره ، تقابل باهوش و احمق واز میان انواع مکانیسم منطقی ، مکانیسم قیاس غلط و از میان انواع شیوه ی روایت ، شیوه ی ترکیبی از دیگر انواع پر کاربرد تر بودند .
واژگان کلیدی : طنز ، جک ، نظریه ی عمومی طنز کلامی
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول : کلیات تحقیق
1-1مقدمه…………………………………………………………………………….2
1-2بیان مساله………………………………………………………………………. 2
1-3اهمیت تحقیق…………………………………………………………………4
1-4 سوالات تحقیق………………………………………………………………..5
1-5 فرضیه های تحقیق…………………………………………………………. 5
1-6 تعریف کلیدواژه ها………………………………………………………… 5
1-7 محدودیت های تحقیق…………………………………………………… 6
1-8 جمع بندی……………………………………………………………………. 6
فصل دوم : پیشینه ومبانی نظری تحقیق
2-1 پیشینه ی تاریخی طنز ……………………………………………………. 9
2-1-1 مقدمه……………………………………………………………………….. 9
2-1-2 طنز در یونان بوستان……………………………………………………10
افلاطون…………………………………………………………………………………10
ارسطو…………………………………………………………………………………..11
تئوفراستوس…………………………………………………………………………..12
تراکتتوس………………………………………………………………………………..12
2-1-3 تاریخچه ی طنز در فلسفه ی لاتین………………………………..13
سیسرو…………………………………………………………………………………..13
کوئینتیلیان………………………………………………………………………………13
هوراس………………………………………………………………………………….14
دوناتوس………………………………………………………………………………..14
2-1-4 تاریخچه ی طنز در قرون وسطی……………………………………14
2-1-5 تاریخچه ی طنز در دوره ی رنسانس………………………………15
وتره فاوستو…………………………………………………………………………….15
فرانسیسکو روبرتلوس……………………………………………………………..16
مدیوس…………………………………………………………………………………16
گیرولامو موزیو………………………………………………………………………16
گیلیو سزار اسکالیگر……………………………………………………………… 17
تریسینو………………………………………………………………………………….17
لودویک کاستلوترو………………………………………………………………….18
برناردو پینو…………………………………………………………………………….19
2-1-6 تاثیرات در اروپا…………………………………………………………..19
2-1-7 ایران و مطالعات طنز…………………………………………………….20
2-1-8نظریات معاصر در باب طنز…………………………………………..23
نظریه ی ناهمخوانی………………………………………………………………..25
نظریه ی برتری جویی……………………………………………………………..26
نظریه ی رهایی………………………………………………………………………27
2-1-8-1 نظریات معاصر زبانشناسی در باب طنز……………………….28
2-2 مبانی نظری تحقیق………………………………………………………..38
2-2-1نظریه ی انگاره ی معنایی طنز…………………………………………40
2-2-2نظریه ی عمومی طنز کلامی……………………………………………42
2-3 مبانی عملی تحقیق…………………………………………………………..49
2-4 جمع بندی…………………………………………………………..53
فصل سوم : روش شناسی تحقیق
3-1مقدمه………………………………………………………………………………55
3-2داده های تحقیق……………………………………………………………….55
3-3روش تحقیق…………………………………………………………………….55
فصل چهارم :تجزیه و تحلیل داده ها
4-1 مقدمه…………………………………………………………………………….58
4-2 تجزیه و تحلیل توصیفی داده ها…………………………………………58
4-3تجزیه و تحلیل داده ها برپایه ی آمار توصیفی………………………103
4-3-1میزان فراوانی انواع تقابل انگاره…………………………………….. 103
4-3-2میزان فراوانی انواع مکانیسم منطقی……………………………….. 104
4-3-3میزان فراوانی متغیر هدف…………………………………………….. 105
4-3-4میزان فراوانی مکانیسم شیوه ی روایت…………………………… 106
4-4جمع بندی ……………………………………………………………………. 107
فصل پنجم : نتیجه گیری
5-1 مقدمه…………………………………………………………………………… 109
5-2 بررسی پرسش ها و محک فرضیه های پژوهش……………………109
5-3دستاوردهای فرعی پژوهش………………………………………………. 110
5-4 کاربردهای تحقیق………………………………………………………….. 111
5-5 پیشنهادهایی برای پژوهش های آتی…………………………………. 112
فهرست منابع و ماخذ
منابع داخلی…………………………………………………………………………. 114
منابع خارجی……………………………………………………………………….. 115

فهرست نمودارها:
نمودار4-1………………………………………………………………………………104
نمودار4-2………………………………………………………………………………105
نمودار4-3………………………………………………………………………………106
نمودار4-4………………………………………………………………………………107
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1مقدمه :
استفاده از طنز ، از دیرباز در میان تمام ملل جهان رایج بوده است. طنز در ادوارمختلف تاریخ بشری،توانسته تبلور افکار ، اندیشه ، احساسات و دغدغه های بشر به گونه ای متفاوت باشد. از میان انواع متفاوت طنز ، جک ها همواره جایگاه خاصی در جوامع گوناگون داشته اند.
حوزه ی طنز یکی ازحوزه هایی است که می توان گفت به تازگی به حوزه های تحقیقاتی زبانشناسی اضافه شده است و زبانشناسان از دیدگاههای مختلف به بررسی این مقوله می پردازند. با وجود گذر سال هاي نه چندان طولاني از زمان آغاز تحقيقات جدي وتخصصي طنز،پژوهشگران به موفقيت هاي بسياري دراين عرصه دست يافته اند و در زمينه هاي مختلف معني شناسي، كاربردشناسي، نشانه شناسي، عصب شناسي زبان، زبان شناسي رايانه اي،زبان شناسي شناختي، آموزش زبان و … درباره ی طنز و زيرمجموعه هاي متعدد آن، به ارائه ی نظريات بسياري پرداخته اند.
در ایران نیز هيچ دوره اي از تاريخ ادبي خالي از طنز و طنزپردازنبوده است؛ اما آنچه نويسندگان ما در شناخت و معرفي طنز و طنزپردازي گفته و نوشته اند،سابقه طولاني نداشته وتا کنون تحقیقات محدودی در مورد طنزدر زبان فارسی انجام شده و عمر آن از چهل سال نمي گذرد واین تحقیقات نیز بیشتر به انواع طنز نوشتاری پرداخته اند و پژوهش های انجام شده ، به ویژه در مورد جک های فارسی بسیار محدود می باشند.
1-2بیان مساله :
طنز یک پدیده ی جهانی است .با مشاهده ی رفتار روزمره ی خود ، مطمئنا می فهمیم که همه ما در بیشتر موقعیت ها نسبت به طنزعکس العمل نشان می دهیم . بنابراین باید بپذیریم که طنز یکی از بخش های اصلی مکالمات روزمره ما را تشکیل می دهد و این یک واقعیت کلی است که همه انسان ها به طور طبیعی از رفتار و گفتار خنده آور استفاده می کنند . همین اهمیت طنز در زندگی انسان است که موجب شده طنز، به ویژه در سال های اخیر،جایگاه مهمی را در تحقیقات زبان شناسی به خود اختصاص دهد و توجه اندیشمندان زیادی را به خود جلب کند.
از میان انواع گوناگون طنز ،طنز کلامی از رایج ترین انواع طنز است ودر میان طنزهای کلامی ، جُک ها جایگاه ویژه ای دارند . زبان فارسی نیز از جمله زبان هایی است که در آن جُک ها ی فراوانی وجود دارد و هر روزه شاهد ایجاد جُک های به روز تری برای هر پدیده ی اجتماعی ، سیاسی و اقتصادی جدید هستیم به گونه ای که شاید در کمتر زبانی شاهد حجم این چنینی جُک ها باشیم .
ریچی1 در کتاب “تحلیل زبانشناختی جک ها” بیان می کند که جک ها داده های مناسبی برای تحقیق هستند. او دلایل زیر را بیان می کند :
“جک ها منابع حاضری از مثال های مورد آزمایش قرار گرفته هستند و نسبتا مناقشه ی کمی در مورد اینکه متنی جک است یا نه وجود دارد.
جک ها نسبتا وابسته به محتوای درونی هستند (خود شمول هستند )و نوعا در شرایط فراوانی قابل باز تولید هستند ، هرچند این امر انکار ناپذیر است که الزاماتی پیش از آنکه یک جک ، (در یک بافت مشخص ) مناسب باشد ، وجود دارد. با این حال باور داریم که این محدودیت ها میان جک و شرایط شاید کمتر از ارتباطات غنی ای باشند که عموما در اتفاقات جالبی که به طور روزمره پیش می آیند ، دخیل هستند.
جک ها کوتاه هستند که موجب می شود تحلیل گر بتواند آن ها را بیشتر مدیریت کند.” (Ritchie,2004:30)
درپژوهش حاضر به مقوله ی طنز، به طور اخص جک های فارسی ، از دیدگاه نظریه ی عمومی طنز کلامی2 (GTVH) پرداخته شده است . بر پایه ی این نظریه هر طنزی نمودی از شش متغیر یا منابع دانش است که عبارتند از تقابل انگاره ، مکانیسم منطقی ، موقعیت ، هدف ، شیوه ی روایت و زبان .
نظریه ی GTVH یک نظریه ی زبانشناسانه است که دیگر حوزه های زبانشناسی را نیز در بر می گیرد. بخصوص حوزه هایی چون زبانشناسی متنی ، نظریه ی روایتگری . این نظریه همچنین به
کاربردشناسی نیز به طور گسترده ای پرداخته است ، در حالی که نظریه ی انگاره ی معنایی طنز3 (SSTH )یک نظریه ی معناشناختی طنز بود. (Attardo,2001:22)
در پژوهش حاضر از لفظ “جک” استفاده شده است که نام رایجی در فرهنگ عامه ی ایران است وبنابر نظر “دانش زاده ” که خود تحقیقی در مورد کارکرد اجتماعی جک ها از منظر تفکر انتقادی انجام داده است ، این واژه مناسب تر از لفظ معادل سازی شده ی” لطیفه” است . دانش زاده می گوید :
“جک ، نه لطیفه كه معادل آن در فارسي موقرانه يا متون تخصصي است؛زيرا مي توان در منطق همين معادل، رد وسواس ايدئولوژيك را يافت: ايدئولوژي اي كه مي كوشد زهر امر منفي را بگيرد و بر پديده اي فولكلور، نامي نهد كه ديگر بسياري از تداعي هاي واژه ي جك را ندارد. لطیفه شايد در دوره ي زماني عبيد زاكاني عنواني ايدئولوژيك نبود، نامي بود با تاريخ خويش كه نمي كوشيد دلالت هاي خويش را پنهان كند. اما امروزه، اصرار بر كاربرد اين واژه در متون تخصصي، بيشتر كارکرد حسن تعبير دارد همان اندازه كه كاربرد كلمه ی دستشويي به جاي توالت»پوشاننده وزهرگيراننده « است، كاربرد لطيفه به جاي جك پوشاننده و سرپوشاننده است پس ما با جك مواجه ايم نه با لطيفه اي كه يك سخنران موقر با هزار اشاره ي عذرخواهانه،درحين سخنراني براي رفع كسل كنندگي فضاي جلسه تعریف می کند .”( دانش زاده ،1388 :3)
در پژوهش حاضر سعی براین خواهد بود تا با تحلیل نمونه هایی از جُک های فارسی ، گرایش های غالب و شیوه ها و راهکارهای رایج در آنها را یافته و به عبارت ساده تر عواملی که در زبان فارسی موجب خنده دارشدن این جُک ها می شوند را بیابیم .
1-3 اهمیت تحقیق :
همانطور که گفته شد زبان فارسی زبانی سرشار از انواع طنز است . همچنین هيچ دوره اي از ادوار تاريخ ادبي ايران نیز خالي از طنز و طنزپردازنبوده است؛ اما آنچه نويسندگان ما در شناخت و معرفي طنز و طنزپردازي گفته و نوشته اند، سابقه طولاني نداشته و عمر آن از چهل سال نمي گذرد.
با این وجود تاکنون تحقیقات زیادی در مورد جنبه های زبانشناسی طنز انجام نگرفته است ، از میان تحقیقات انجام گرفته در مورد طنز نیز به گونه های مختلف نوشتاری آن پرداخته شده است و طنزهای کلامی و به خصوص جُک ها نادیده گرفته شده اند .
1-4سوالات تحقیق :
1-آیا تمام جُک ها ی فارسی را می توان با استفاده از نظریه ی عمومی طنز کلامی تحلیل نمود ؟
2- کدامیک از انواع متغیرها در جُک های فارسی بیشتر به کار رفته اند ؟
1-5فرضیه های تحقیق :
1-تمام جُک ها ی فارسی را می توان با استفاده از نظریه ی عمومی طنز کلامی تحلیل نمود .
2-درمتغیر تقابل انگاره ، تقابل باهوش و احمق در متغیر مکانیسم منطقی، مکانیسم قیاس غلط ودر متغیر شیوه ی روایت ، شیوه ی ترکیبی (توصیفی و دیالوگی )بیشترین کاربرد را دارد.
1-6 تعریف کلیدواژه ها :
جُک : چیزی که به قصد سرگرمی یا خنده گفته می شود . (Oxford Dictionary,2002)
واژه ی جک “joke “، از ریشه یjacus به معنای “به بازی گرفته شده” است که خود از واژه ی jek در هندواروپایی ریشه گرفته که به معنای “گفته و سخن” است . )زمانیان،1386 :32 )
نظریه ی عمومی طنز کلامی : این نظریه را آتاردو و راسکین4 در سال 1991 ارائه کردند و ترکیبی از گونه ی اصلاح شده و گسترده تر نظریه ی طنز انگاره ی معنایی راسکین و مدل بازنمود پنج سطحی لطیفه آتاردو می باشد .( Hempelmann,2000:33)
1-7 محدودیت های تحقیق :
از آنجا که بیشتر جُک ها ، متاسفانه در بردارنده ی کلمات رکیک هستند و در آنها ادب رعایت نشده و همچنین در مواردی اقوام خاصی مورد تمسخر قرار گرفته اند و جُک ها یی که چنین مشخصاتی ندارند معمولا بار طنزآمیز کم تری دارند و در اصطلاح عامیانه لوس تلقی می شوند ، جمع آوری داده های این تحقیق دشوار بود. زیرا در انتخاب داده های این تحقیق سعی شد آن دسته ازجُک هایی که در آنها ادب رعایت نشده و یا حاوی کلمات رکیک هستند و همچنین مواردی که اقوام خاصی در آن مورد تمسخر قرار گرفته اند حذف شوند و هم سعی شد که بار طنز جُک ها نیز افت نکند. به همین دلیل از میان جک های شنیده شده توسط پژوهشگر و همچنین صدها سایت جک ، به دقت انتخاب شده اند که بالطبع پروسه ی وقت گیری بوده است.
از طرف دیگر از آنجا که حوزه ی طنز حوزه ی جدیدی در تحقیقات زبانشناسی است ودر ایران نیز خیلی کم به آن پرداخته شده است ، منابع داخلی برای انجام این تحقیق بسیار محدوداست و بیشتر از منابع خارجی استفاده شد که دسترسی به آنها نیز گاهی مشکلاتی به همراه دارد و همچنین انجام حجم زیادی از ترجمه را می طلبد.
1-8 جمع بندی:
این پژوهش در پنج فصل تدوین شده است :
در فصل اول ، همانگونه که پیشتر ارائه گردید، به معرفی موضوع و بیان مساله ،اهمیت تحقیق ، سوالات و فرضیات تحقیق ، تعریف کلیدواژه ها و محدودیت های تحقیق پرداخته شده است .
در فصل دوم ،در ابتدا ، به پیشینه ی تاریخی طنز پرداخته شده و مطالعات طنز از دوره ی یونان باستان تا عهد رنسانس مورد بررسی قرار گرفته است . سپس نظریات معاصر در باب طنز ارائه شده است . در بخش دیگر تاریخچه ی مطالعات طنز در ایران بررسی شده است و سپس در بخش مبانی
نظری ، یکی از این نظریات معاصر یعنی نظریه ی عمومی طنز کلامی که اساس کار این پژوهش را شکل می دهد به صورت مبسوط مورد مطالعه قرارگرفته است . در بخش مبانی عملی نیز برخی پژوهش های انجام شده در باب طنز و بویژه جک ها و نتایج حاصل از این پژوهش ها ارائه گردیده است .
در فصل سوم به نحوه ی جمع آوری داده ها پرداخته شده و مراحل انجام کار و روش تحقیق توضیح داده شده است .
در فصل چهارم صد جک مورد بحث این پژوهش ارائه شده اند و برای هر کدام ، هریک از شش متغیرنظریه ی عمومی طنز کلامی ، به طور جداگانه مورد مطالعه قرار گرفته است و میزان فراوانی هریک با نمودار مشخص شده است .
در فصل پنجم نتایج به دست آمده از تحقیق براساس سوالات و فرضیه های تحقیق ، ارائه شده اند و کاربردهای این تحقیق توضیح داده شده و پیشنهاداتی برای پژوهش های آتی نیز ارائه گردیده است .
فصل دوم
پیشینه و مبانی نظری تحقیق
2-1پیشینه ی تاریخی طنز :
2-1-1مقدمه:
طنز یک پدیده ی پیچیده ی چند وجهی است همان گونه که کاستلر می گوید : طنز تنها زمینه ی فعالیت خلاق است . جایی است که یک محرک با پیچیدگی زیاد یک پاسخ دقیقا تعریف شده در سطح عکس العمل های روانشناسی دارد .(Koestler,1964:31)
ریچی جک را متن کوتاهی می داند که برای یک گروه فرهنگی قابل تشخیص باشد. یک عکس العمل جالب در خواننده یا شنونده ایجاد کند (همانگونه که هدف اصلی آن است ) و نوعا قابل تکرار در بافت های گسترده ای باشد.) Ritchie,2004:15 (
به نظر می رسد که برای بسیاری از افراد وجود حوزه ی مستقلی در باب تحقیقات طنز ، موجب شگفتی است، اما در واقع مطالعه ی طنز ، تاریخ طولانی و برجسته ای دارد که با افلاطون و ارسطو آغاز می شود .( Attardo,2008a:1203)
طنز مدت زمان درازی است که مورد مطالعه قرار گرفته است .در ابتدا توسط فلاسفه و متعاقبا توسط منتقدان ادبی و مقاله نویسان و اخیرا توسط روانشناسان ، جامعه شناسان و زبانشناسان . این میراث طولانی اندیشه و بحث موجب تولید توده ای از نظرات ، پیشنهادات و ادعاهایی درمورد طبیعت طنز شده است .( Ritchie,2004:11)
از لحاظ تاریخی ، پژوهش در باره ی چیستان ، مقدم بر پژوهش در مورد طنز به طور اعم و لطیفه ، به طور اخص است . در واقع قبل از اینکه زبانشناسان به متون طنز آمیز توجه کنند ، ابتدا چیستان و ساختار آن توجه شان را به خود جلب کرد . (Pepcello&Weisberg,1983:61)
به طور کلی تاریخچه ی بررسی های زبانشناختی طنز را می توان به یونان باستان نسبت داد . گرچه در آن دوران ، زبان شناسی به عنوان یک دانش مجزا وجود نداشت ، اما فلاسفه و نظریه پردازان ادبی به طنز توجه داشتند و جنبه های زبانشناختی آن را مورد توجه قرار می دادند .با دنبال کردن پژوهش های مختلف مرتبط با طنز در زبان یونانی و لاتین ، تا زمان بررسی گسترده ی کوئینتیلیان5 پیرامون طنز ، می توان به این نتیجه رسید که در آن دوران عقاید گسترده ای پیرامون طنز مطرح شده بود است که بیشتر آنها بر موضوع تناسب تاکید داشته اند . قرون وسطی دوران شاد و مفرحی نبود و به تبع ان هیچ اثر بنیادی و جدی در مورد طنز در این دوره خلق نشد ، اما در دوران نوزایی ، در ایتالیا در حدود قرن 16 میلادی ،برخی نظریات جدید درباره ی طنز مطرح شد . نظریات طنز در دوران نوزایی بیشتر بر ماهیت ادبی طنز ، به ویژه در نمایشنامه ها تاکید داشتند . (Attardo,2008b:103)
در اینجا به تفضیل به پیشینه ی پژوهش های طنز می پردازیم :
2-1-2طنز در یونان باستان :
افلاطون :
افلاطون ، طنز را یک احساس ترکیبی برا ی روح می داند ، آمیخته ای از لذت و درد. (Piddington,1933:152-221)
متن زیر از فیلبوث6 نظر افلاطون را کمی روشن تر می کند. افلاطون به نقل از سقراط می نویسد :
“این طور به نظر می رسد که زمانی که به حرکت مسخره ای از دوستمان می خندیم ، لذتی را با درد همراه کرده ایم ، زمانی که ما آن را با رشک ورزیدن می آمیزیم و از آنجا که ما همه اتفاق نظر داریم که رشک ورزیدن دردی است برای روح وخنده احساسی است از سرلذت، پس این دو همزمان برای رخدادی صورت پذیرفته اند.” ( Attardo,1994:18)
در فیلبوث ، افلاطون نظر خود را درباره ی مفهوم “خوب “این گونه ارائه می دهد ، که مفهومی است ، ترکیبی و به دور از هر گونه افراط. متونی که درباره ی طنز وجود دارند ، از احساسات گوناگونی نظیر عصبانیت و سرخوردگی سخن گفته اند. افلاطون طنز را در مقوله ی مسخرگی قرار می دهد. بی شک مسخرگی از نگاه افلاطون به دنیای اهریمنی مربوط می شود. افلاطون در کتاب جمهوری،خنده را در فهرست اعمالی قرارمی دهد که از طرف جامعه مردود واقع می گردد چرا که نوعی شکست روح به شمارمی آید .(Attardo,1994:19)
کیت اشپیگل7 (1972) معتقد است که افکار افلاطون پیش نمونه ای از نظریه ی دو گانی8 می باشد . براساس این نظریه طنز از دریافت دو احساس متقابل پدید می آید .(Keith-Spiegel,1972)
ارسطو :
اثر اصلی ارسطو در حوزه ی کمدی کتاب بوطیقا9 است .ارسطو می گوید : کمدی تقلیدی است فرومایه از انسان ، فرومایه یا بد ، نه به خاطر هرگونه خطایی ، بلکه به این دلیل فرومایه که به نوعی مسخرگی است که زشت می باشد .مسخرگی چیزی اشتباه یعنی امری نافرم و بد شکل است که هیچ ضرر و دردی ندارد ، مثلا ماسکی که ما را به خنده وا می دارد یک چیزی است که زشت است و هم اینکه از شکل طبیعی دور است که در عین حال هیچ ضرری ندارد. ( Attardo,1994:14-60)
تعریف ارسطو همانند افلاطون به نوعی نگرش برتری جویی است . در تعریف ارسطو می توان رد پای تاثیرات تفکر افلاطونی را دنبال کرد که طنز را در قالب زشتی مجسم می کند و اینکه بر بی ضرری خنده تاکید می کند. (Ibid)
ارسطو برخلاف افلاطون به موضوع خنده از زاویه ای مثبت نگاه کرده است . وی تنها خنده های افراطی را مردود می داند . او به جنبه های کاربردی طنز می پردازد . او در یک متن کوچک نقل شده در کتاب بوطیقا به اولین تحلیل مکانیسم طنز پرداخته و آنچنان که مورل10 می گوید ، پایه ی نظریه ی عدم تجانس است .(Morreall,1987:14)
تئوفراستوس11 :
نقش تئوفراستوس در نظریه ی طنز ، نقشی اساسی است زیرا اسم او با معرفی ” کمدی بودن یک شخصیت ” در ارتباط است که یکی از پایه های اصلی نظریه دراماتیک بوده است .هرچند او به وضوح ازارسطو الهام گرفته ولی تئوفراستوس برخی از نکات را برای اولین بار مطرح کرده است . مثل ادعای اینکه کمدی تخیلی است ، برخلاف ارسطو که اعتقاد داشت کمدی حتما باید واقعی باشد. (Ritchie,2004:15)
مسئله تراکتتوس12:
از آنجاکه کتاب دوم بوطیقای ارسطو گم شده است ، به نظر می رسد ، این کتاب خلاصه ی افکار ارسطو در زمینه ی کمدی باشد .مسئله تراکتتوس یک متن کوتاه یونانی است که بیشتر شامل توضیحات کمدی ارسطویی است. نکته جالب در این کتاب تقسیم بندی انواع طنز است . در جایی از این کتاب آمده است خنده از دو مرجع ساخته می شود : یکی واژه ها و دیگری اعمال. (Janko,1984:25)
این دو مرجع را به سخن و عمل تعبیر می کند که می توان آنها را طنز کلامی و طنزارجاعی اطلاق کرد در کتاب مذکور طنز کلامی به صورت زیر تقسیم می شود یعنی به یکی از روش های زیر تولید می شود: (Ibid:70)
همنامی ، هم معنایی ، تکرار، هم ریشگی ، مصغرسازی ،بدساختی عناصر سخن
طنز ارجاعی نیز به صورت زیر تقسیم بندی می شود :
شباهت ،فریب،ناممکن ها، ممکن ها اما خارج از نظم واقعی ،غیرمنتظره ها ، رقص ها مبتذل ،زمانی که می توان بهتر را انتخاب کرد اما بدتر انتخاب شود ، زمانی که گفتمان انسجام خود را از دست می دهد. (Janko,1987:162-167)
2-1-3 تاریخچه ی طنز در فلسفه ی لاتین :
تفکر و فلسفه یونان ، تاثیر عظیمی برفلسفه لاتین در زمینه ی طنز نیز گذاشته است .
سیسرو13:
سیسرو ، مساله ی طنز را در کتاب فن خطابه مورد بحث قرار می دهد. هدف اصلی متن سیسرو ، تعلیم سخنگویان عام است. در این کتاب استرابو یکی از کاراکترهای این دیالوگ ، سخنرانی طولانی در مورد طنز ارائه می دهد.
در این دیالوگ سیسرو 5 مطلب مرتبط به طنز را بررسی می کند.
1. طنز چیست ؟
2. از کجا می آید ؟
3. آیا مناسب است که سخنران از طنز استفاده کند؟
4. به چه میزان باید از طنز استفاده کند؟
5. ژانر طنز چیست ؟ (Attardo,1994:27)
کوئینتیلیان :
نظرات کوئینتیلیان در مورد طنز در آثار متفاوتی پراکنده است . از جمله در قسمت سوم جلد ششم اوراتوریا به موضوع طنز پرداخته است . در واقع نظرات کوئینتیلیان و سیسرو در مورد طنز به طور صریح ارائه نشده است بلکه آنها در زیربخش های آداب سخنوری به موضوع طنز پرداخته اند. (Attardo,1994:29)
کوئینتیلیان با تقسیم بندی سه گانه ی خود یعنی طنز مرتبط به دیگران؛ طنزمرتبط به خویشتن ، طنزدر حالت خنثی به درجات مختلف اجتماعی طنز پرداخته است. (Attardo,1994:31)
هوراس14 :
هوراس نوشته ی بخصوصی در مورد طنز ندارد ولی تاثیر او در قرون وسطی و رنسانس شدیدا احساس شده است. متونی که بیشترین تاثیر را در نظریه ی طنز داشته اند آنهایی هستند که هوراس ، به ضرورت مطابقت میان موضوع و فرم پرداخته است. (Attardo,1994:33)
دوناتوس15:
دوناتوس ، دستورنویس قرن 4 پس از میلاد است ، کسی که شهرتش به خاطر آراء دستوری و بلاغتش بوده است . او تفسیرهایی نیز بر کمدی های ترنتیوس16 نوشته است . منابع دوناتوس اغلب لاتین بوده اند و به خصوص از سیسرو تاثیر پذیرفته است .دوناتوس اهمیت خاصی به استفاده از اسامی طنز داده است. دوناتوس یک نظریه پرداز طنز نیست اما تاثیر زیادی بر روی نظریه های طنز و کمدی در دوران قرون وسطی و رنسانس دارد. (Herrick,1950:65-70)
2-1-4 تاریخچه ی طنز در قرون وسطی :
از دیدگاه ، نظریه ی طنز ، قرون وسطی واقعا دوران تاریکی بود زیرا نظریات بسیار کمی در باب طنز وجود داشت . تنها نامی که ارزش ذکر کردن دارد جان تزتزس17(1185-1110) است . او خلاصه ی 92 خطی در خصوص شعر کمدی نگاشته که در آن رد پای اندکی از تفکر ارسطویی دیده می شود و هنگامی که او این اثر را نگاشته اثر بوطیقا تقریبا فراموش شده بود. (Cooper,1922:97-98)
2-1-5 تاریخچه ی طنز در دوره ی رنسانس :
رنسانس با کشف دوباره منشاء های یونانی از جمله بوطیقا شناخته می شود . در سال 1508 آلدوس مانونتیوس18 در ونیز اولین نسخه مدرن متن یونانی بوطیقا را یک دهه پس از ترجمه ی لاتین لورنزو والا19 ، به چاپ رساندکه تاثیر زیادی بر نقد ادبی داشت . (Weinberg,1961:361-371)
نظریه پردازان رنسانس عمدتا به دنبال فرمول بندی دسته ای از قوانین جهت تشخیص میان طنازی های پیش پا افتاده در قرون وسطی و کمدی جدید بودند و کشف دوباره آثار کلاسیک ابزار مناسبی برای این تلاش بود . در نتیجه دو دغدغه ی مجزا با هم ارتباط یافتند : در یک سو علاقه ی تاریخی به آنچه نویسندگان کلاسیک می گفتند ودر سوی دیگر جستجو برای یافتن معیارهایی که توسط آنها کمدی ها را مورد قضاوت قرار دهند. (Attardo,1994:35)
نظریه پردازان ایتالیایی ، اولین هایی بودند که از ایده هایی که توسط ارسطو بیان شده بود برای شرح نظریه ی جدید طنز و کمدی استفاده کردند.( Ibid)
از چهره های برجسته ی دوران رنسانس به این افراد می توان اشاره کرد :
وتره فاوستو20 :
در 1511 ، فاوستو (1550-1480 ) کتابی به نام کتابچه ی کمدی منتشر کرد. این یکی از اولین کتاب هایی است که به بوطیقای ارسطو ارجاع داده است .این کتاب به تمایزات طنز کلامی و طنز ارجاعی نیز پرداخته است.) (Attardo,1994:36
فرانسیسکو روبرتلوس21 :
روبرتولوس(1567-1516 ) در اثر خود به نقد بوطیقای ارسطو پرداخته است و به مرور آثار پیشینیان در باب کمدی از جمله (ارسطو ، سیسرو ، کوئینتیلیان ، هورس و دوناتوس ) می پردازد. (Attardo,1994:36)
نظرهوراس درتطابق میان نوع و موضوع از دغدغه های اصلی روبرتولوس است.او می گوید : از آنجا که گفتمان کمدی ساده است، افکار کمدی نیز باید فروتنانه بوده وبلندپروازانه نباشند. (Ibid:37)
مدیوس22 :
یکی از تحسین برانگیزترین آثار در باب طنز در دوران رنسانس ، کتاب “سخره ” مدیوس است که با موضوع نقدی بر بوطیقای ارسطو در 1550 منتشر شد. هریک (1950 : 41) آن را برحسته ترین اثر در باب طنز در قرن شانزدهم می خواند و پدینگتون (1933 : 55 ) آن را جذاب ترین اثر از دیدگاه روان شناسی در حوزه ی طنز به شمار می آورد . (Attardo,1994:37)
تقسیم بندی و آرای مدیوس به مدل سیسرو بسیار شبیه است با این تفاوت که او در آثارش به خوبی به اثر “شگفتی 23” پرداخته است.(Ibid:38)
گیرولامو موزیو24 :
موزیو (1576-1496) کتاب “هنر شاعری “را در سال 1551 چاپ کرد . نظرات موزیو در باب کمدی همان نظرات هوراس است اما با تاکید خاصی بر عامل تناسب عمل. موزیو به مسائل حول عامل تناسب در استفاده از زبان ایتالیایی علاقه داشت و ادعا کرد که ایتالیایی زبان مناسبی برای کمدی است . (Weinberg,1970:173)
گیلیو سزار اسکالیگر25:
اسکالیگر (1558-1486 ) یک کتاب نقد هفت جلدی در مورد بوطیقا منتشر کرد. منبع اصلی او ارسطو بود هرچند که اسکالیگر آشکارا با ارسطو به مخالفت پرداخت. (Weinberg ,1961:744)
به طور کلی،رویه ی اسکالیگر نسبت به کمدی این است که کمدی باید بدون در نظر گرفتن قوانینی که از خارج ( بافت ) به آن اعمال می شود، سرگرم کننده باشد .( Attardo,1994:39)
تریسینو26:
تریسینو (1550-1478 ) یک رساله شش قسمتی در مورد بوطیقا نوشته است. دو بخش آخر در 1562 پس از مرگ نویسنده به چاپ رسید و از دیدگاه نظریه ی طنز بسیار جالب است زیرا بر تفسیر بوطیقا تاکید می ورزد.( Attardo,1994:40)
تریسینو خاطر نشان می کندکه خشنودی به تنهایی موجب ایجاد خنده نمی شود. موقعی خنده ایجاد می شود که موردی که خشنودی را ایجاد می کند همراه با بیقوارگی باشد. مانند یک صورت زشت و یک حرکت ناجور ، یک کلمه ی احمقانه ، یک تلفظ غیراستادانه ، یک دست خشن یا یک گل رز بد بو .
تریسینو نتیجه می گیرد اگر از آن چیزی که انتظار داریم ، چیز متفاوتی اتفاق بیفتد تاثیر طنز افزایش می یابد ، زیرا نه تنها از حس های ما ، بلکه از امیدهایمان نیز تخطی اتفاق افتاده است. (Weinberg,1970:70)
به طور کلی ، نقش تریسینو در بحث طبیعت طنز ، ترکیبی از دیدگاههای سیسرو و افلاطون است با تاکید خاصی که او بر انتظارات خنثی دارد .
لودویک کاستلوترو27:
کاستلوترو (1571-1505 )از دیگر مفسران بوطیقا در عصر رنسانس است. تفسیر او اولین بار در 1570 منتشر شد. چیزی که وی را از دیگران مجزا می سازد این است که او اظهار داشت که قصد دارد از تفسیرش برای خلق یک نظریه ی ادبی مستقل ، استفاده کند. کاستلوترو با تفسیر متن ارسطو آغاز کرد ولی یک نظریه ی طنز را به طور مستقل گسترش داد.
کاستلوترو 4 منبع برای خنده ذکر می کند :
1. ظاهر مردمی که برای ما عجیب باشند.
2. غفلت یا نقصان دیگران
– نادیده گرفتن رسومات ،کم شعوری ، مستی
– لاف زدن و نادیده گرفتن هنر و علم
– برداشت نادرست عمومی و پاسخ شوخ طبعانه
– فریب خوردن سهوی یا عمدی
3. پلیدی و فضاحت رفتاری که پنهانی صورت می گیرد.
4. اشاره به روابط جنسی.
طبقه بندی اول به نظر می رسد سر و کار کمتری با طنز داشته باشد و بیشتر با خشنودی و تعجب همراه باشد. طبقه بندی های دوم و سوم کمی تعجب را بر می انگیزند و طبقه بندی آخر از دوران قبل از فروید ، از 330 سال قبل ،کاملا جالب است .( Attardo,1994:42)
برناردو پینو28 :
پینو ، نویسنده ی خطابه ای در باب طنز است. عنوان این خطابه “تفکرات کوتاه در باره ی ایجاد کمدی در زمان ماست” که در1572 چاپ شده ودرآن پینو به گسترش نظریاتی در مورد کمدی می پردازد.
نظریه ی پینو بر اساس نظریات هوراس است هر چند که در مورد بحث ” محدود کردن سوژه ی کمدی ” از نظریات ارسطو نیز استفاده برده است. (Weinberg,1961:581)
او همچنین در تفسیر طنز به عنوان زشتی از ارسطو و سیسرو پیروی کرده است. (Attardo,1994:43)
آنچه از متن پینو می توان نتیجه گرفت این است که او همانند تریسینو عقیده ی طنز را الزاما شیطانی نمی پندارد بلکه تنها آن را ناهنجاری اجتماعی می داند.
2-1-6تاثیرات در اروپا:
بحث در مورد بوطیقا تاثیر سریعی در خارج از ایتالیا داشت. انجمن فرانسوی “پلیاد29 “توسط نظریه پردازان ایتالیایی و همچنین نویسندگانی چون ، نیکولاس راپن30 ، کرنی31 ، بوئلو32 و کتاب ” رفتار خنده 33″ لوران ژوبرت34 تاثیر پذیرفت .در انگلستان ، افرادی چون سیدنی35 و بن جانسون36 از نظریه پردازان عصر رنسانس ایتالیا تاثیر گرفتند. (Attardo,1994:44)
به طور کلی نظریات دوران رنسانس ، همانند نظریات کلاسیک ، پدیده ی طنز را تفسیر نمی کردند بلکه به شرح آن می پرداختند که در این حالت به ناچار کفایت توصیفی از دست می رفت . (Ibid:46)
پس از رنسانس ، تقسیم شاخه های علم به صورت امروزی آغاز شده است . نظریه های طنز که در قرن های آینده ارائه شد در چهارچوب یکی از زمینه های فلسفه ، جامعه شناسی ، ادبیات ، فیزیولوژی و روانشناسی بود.( Ibid:45)
بعد از دوران نوزایی(رنسانس) ، شاهد تخصصی شدن نظریه های طنز هستیم . در این دوران به جای نظریات کلی و عام طنز ، نظریات تخصصی روان شناختی ، فلسفی و غیره در باب طنز مطرح می شوند . با این حال هنوز زبانشناسی در این زمان نقش خاصی ایفا نمی کند .در این دوران سه نظریه ی مطرح در باب طنز شکل گرفتند که زبانشناسی بعدها از آنها بسیار وام گرفت .( شریفی و دیگران ، 1389 )
2-1-7 ایران و مطالعات طنز :
به طور كلي مي توان گفت هيچ دوره اي از ادوار تاريخ ادبي ايران خالي از طنز و طنزپردازنبوده است؛ اما آنچه نويسندگان ما در شناخت و معرفي طنز و طنزپردازي گفته و نوشته اند،سابقه طولاني نداشته و عمر آن از چهل سال نمي گذرد. بدون احتساب مقاله ها، گزارش ها وتحقيقات محدود و كوتاه، اولين كار جدي در شناخت و معرفي طنز و طنزپردازان ادب فارسي،در سال 1356 ، توسط اسدي پور و صلاحي تحت عنوان “طنزآوران امروز ايران “به چاپ رسيد . اين كتاب به عنوان نقطه ی آغازين در بررسي و شناخت طنز، راهگشاي حركت هاي بعدي در اين مسير شد .در فاصله ی سال هاي 1365 تا 1380 ، آثار نسبتاً خوبي در اين راستا منتشر شد ؛، از جمله” اندیشه و کلیشه ” تنکابنی در 1357 ،” مقدمه اي بر طنز و شوخ طبعي در ايرا ن” اثر حلبي 1364،”زمینه های طنز و هجا در شعر فارسی ” اثر کاسب 1369 ، “طنز سرایان ایران از مشروطه تا انقلاب ” فرجیان وفرج زاده 1370 ، “طنز سرایان ایران از مشروطه تا امروز” اثر نجف زاده 1376، “تاریخ طنز و شوخ طبعی در ایران و جهان اسلامی” حلبی 1377 ، “طنز و طنزپردازی در ایران ” بهزادی اندوهجردی
1378 ، “هجو در شعر فارسی از آغاز تا عصرعبید ” نیکو بخت 1380 ، در سال های 1381 تا 1385 نیز صدر با کتاب های “بیست سال با طنز” و “برداشت اخر” ، نگاهی به طنز امروز مروری بر آثار طنز و پیشینه ی طنز در زبان فارسی، به ویژه طنز مطبوعاتی دارد . او ادامه می دهد :از میان آثار مذکورهیج کدام تعریف منحصربه فردی از طنز ارائه نداده اند و تعاریف آنها آمیزه ای از هجو،طنز و هزل است.(شریفی ، کرامتی یزدی ، 1388 )
حلبی (1377 ) در کتاب ” تاریخ طنز و شوخ طبعی در ایران و جهان اسلامی” طنز را از آن‌جا که تغییرات و مفاهیم هجو را ندارد و اغلب غیر مستقیم و به تعریض و تلویح ، عیوب یا نواقص کسی یا جمعی را بازگو می‌کند، نوعی ابهام می‌داند که شنونده را از معنای نزدیک لفظی، به معنای دور آن منتقل می سازد- اعم از این که جنبه انتقادی داشته باشد یا خنده آور بنماید .
آرین پور(1382 ) از طنز در کتاب ” از صبا تا نیما” اینگونه می نویسد :«طنز عبارت است از روش ویژه ای در نویسندگی است که ضمن دادن تصویر هجو آمیزی از جهات منفی و ناجورزندگی ، معایب و مفاسد و حقایق تلخ اجتماعی را به صورتی اغراق آمیز ، یعنی زشت‌تر و بد ترکیب‌تر از آنچه هست نمایش می‌دهد، تا صفات و مشخصات آن روشن‌تر و نمایان‌تر جلوه کند و تضاد عمیق وضع موجود با اندیشه یک زندگی عالی و مالوف، آشکار گردد. بدین ترتیب قلم طنز نویس، با هر که مرده و کهنه و واپس مانده است، و با هرچه که زندگی را از ترقی و پیشرفت باز می‌دارد، بی گذشت و اغماض مبارزه می‌کند. مبنای طنز بر شوخی و خنده است، اما این خنده ، خنده شوخی و شادمانی نیست. اشاره به یک تنبیه اجتماعی است که هدف آن اصلاح و تزکیه است، نه مذمت و مردم آزاری….. پس هرچه مخالفت نویسنده و بغض وکینه او نسبت به حوادث زندگی شدیدتر وقوی تر باشد، به همان نسبت طنز کاری‌تر و دردناک‌تر می‌شود.»
کزازی (1384) در مقاله ای تمایز میان هزل و طنز را بررسی می کند. او به نکته ی جالبی اشاره می کند و کارکرد طنز را در دنیای امروزی بررسی می کند و این گونه ادامه می دهد: به هر روی آنچه گمانی در آن نیست این است که طنز در روزگار ما بسیار بیشتر از گذشته روایی و کارکرد هنری و فرهنگی یافته است و به قلمروهای دگرگون راه برده است. این کارکرد گسترده ی طنز بر می گردد به نیازها و هنجارهای جامعه شناختی و روانشناختی در زمانه ی ما ، چون زمانه ی ما زمانه ی شتاب و دگرگونی است.
کردزعفرانلو (1384 ) به معرفی سبک طنز پرداخته است وی می گوید: طنز پرداز ازچند جهت با استعداد است : در دیدن نکته هایی که دیگران از آن غافل مانده اند ، در خلق معانی تازه ، در بیان خنده دار یک مفهوم و ایجاد انبساط ، در بازی با کلمات و آرایش جدید دادن به آنها و برهم زدن تناسب ها. به این ترتیب طنزپرداز با نشان دار کردن یک بافت بی نشان و خارج کردن یک عنصر از میان یک عبارت ،مفهوم جدیدی به عبارت قبلی می دهد که در آن تناسب های معمول به هم خورده و از بین رفته است.این برهم خوردن تناسب ونشانداری ،موجب خنده می شود .(کردزعفرانلو ، 1384: 205 )
صفوی (1390 :16) در مقاله ای کوتاه به بررسی ساز و کار زبان شناختی طنز و انواع آن می پردازد . وی می آورد: “پایه ی اصلی آفرینش طنز ، چیزی نیست جز همان فرایند برجسته سازی که برحسب دوگونه خودیعنی قاعده کاهی و قاعده افزایی عمل می کند و ما را ازبان خودکار به زبان برجسته یا ادب می رساند. ما ازطریق قاعده افزایی نثرز بان خودکار خودرا به نظم، و از طریق قاعده کاهی همین نثر زبان خودکار را به شعرتبدیل می کنیم ، بنابراین طنز نمی تواند خارج چنین فضایی آفریده شود .”
او در نگاهی فلسفی به طنز به دلایل ذاتی این سبک می پردازد و ادامه می دهد: “آنچه مختصه ی ممیزه ی این گونه ی کاربردی زبان ادب است ، در اصل وجه ارجاعی آن است. ما در طنز به واقعیتی در جهان خارج ارجاع می دهیم .چگونگی ارجاع به این واقعیت گونه طنز را پدید می آورد. وقتی ما صحبت از طنز اجتماعی و یا طنز ژورنالیستی می کنیم ، در اصل به انتخاب فضای ارجاع آفریننده ی طنز توجه داریم.”
محرابی(1391 )می نویسد: عمده پژوهش های صورت گرفته روی موضوع طنز در ایران به مطالعات ادبی و سبک شناسی در این حوزه ، محدود می شود. با این که در ادبیات فارسی و متون به جا مانده ازدوران گذشته و نیزآثار معاصر، جریان طنز و طنز پردازی همواره به چشم می خورد و با این که
از نظر اجتماعی و مردم شناسی نیز این سبک از زبان ، همچنان پویا ، زایا و زنده است ، اما مطالعات هدفمند و با جهت مندی علمی دراین حوزه کمتر به چشم می خورد .البته پژوهش های ارزش مندی کم و بیش صورت گرفته است و نیز چندین اثر تحلیلی در این زمینه وجود دارد، اما انتظار می رود که با این بنیه ی قوی و چشم گیر از طنز در این زمینه کارهای بیشتری صورت گرفته باشد ، که متاسفانه این طور نیست.
2-1-8 نظریات معاصردر باب طنز:
علاقه به موضوع طنز همزمان با اوایل دهه ی 1970 اتفاق افتاد زمانی که بررسی جامع در مورد تحقیق طنز توسط پاتریشیا کیت اشپیگل منتشر شد که رویکرد های مختلفی در مورد این موضوع را شناسایی کرده بود . هر رویکرد توسط یک زمینه ی بخصوص مشخص شده بود ولی نقاط اشتراک همه شان بر پایه ی این عقیده بود که طنز غریزه ای است که باید رشد کند تا در خدمت اهداف مهمی چون وفق دادن فرد یا نجات او باشد .) (Rappoport,2007:14-15
از آنجا که تعاریف زیادی برای طنز وجود دارد ، نظریه های گوناگونی نیز در مورد طنز وجود دارد تا تمام جنبه های طنز را پوشش دهد . سه گروه عمده این نظریه ها عبارتند از :
نظریه های مبتنی بر ناهمخوانی37 : این نظریه عنوان می کند که طنز وقتی ایجاد می شودکه چیزی خلاف انتظار اتفاق می افتد. بسیاری از هواداران این نظریه معتقدند که تاکید بر اهمیت غافلگیری در جُک است. (Raskin,1985:31)
راس معتقد است : “در نظریه ی طنز کلامی ار دیدگاه نظریه ی ناهمخوانی ، طنز از کشمکش میان آنچه انتظار می رود و آنچه حقیقتا در یک لطیفه اتفاق می افتد ، خلق می شود . ” (Ross,1998:7)
نظریه های مبتنی بر تحقیر یا برتری یا خصومت38 : این نظریه بر پایه ی مشاهداتی استوار است که مردم به ناتوانی های دیگران می خندند به ویژه اگر آنها دشمن باشند .( Suls,1976)
این دسته از نظریات طنز به زمان افلاطون و ارسطو باز می گردد که ادعا می کردند مردم به بد اقبالی دیگران برای لذت می خندند .(Raskin,1985:36)
نظریه های مبتنی بر رهش39 : این نظریه به ارتباط میان طنز و خنده اشاره می کند . اصل این نظریه این است که خنده در مغز ، اعصاب و جسم حالت رهش ایجاد می کند .(Ibid:38 )
ریچی می گوید : پیشنهادات زیادی از شاخه های متفاوت وجود دارند که ادعا دارند که نظریه ی طنز می باشند . طنز پدیده ای گسترده با زمینه ی بروز فراوان و متفاوت است و بیشتر نظریه ها سعی در پوشش دادن همه ی این زمینه ها دارند. محتوای این نظریه ها بسیار متفاوت است تا اندازه ای که کسانی که در این زمینه به بازبینی می پردازند در مورد بهترین طبقه بندی آنها اتفاق نظر ندارند. (Ritchie,2004:7)
شاید معمول ترین طبقه بندی ، این طبقه بندی 3 موردی باشد :
نظریه های رهش ، نظریه های برتری یا تحقیر ، نظریه های ناهمخوانی
(Morreall,1983 & Raskin, 1985)
باغینی پور به نقل از راسکین به سه مکتب فکری عمده در باره ی شوخ طبعی اشاره می کند :
الف ) نظریه ی ناسازگاری /تناقض که طنز را نتیجه ی قرارگیری دو موقعیت ناسازگار می داند.
ب) نظریه ی خصومت که شوخ طبعی را شکل متمدنانه پرخاشگری و خشونت طلبی می داند.
ج ) نظریه ی رهش که طنز را مفری برای رهاسازی انرژی ذهنی ، عصبی و روانی می داند . ( باغینی پور ، 1383 :



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید